Nguyên liệu làm phân bón hữu cơ có thể đến từ phân động vật, cây xanh, phụ phẩm nông nghiệp, rác nhà bếp và một số vật liệu hữu cơ đã qua chế biến. Tuy nhiên, không phải nguyên liệu tự nhiên nào cũng có thể bón trực tiếp cho cây. Một số loại cần được ủ hoai, kiểm soát độ ẩm và nguồn đầu vào để hạn chế mùi, mầm bệnh, hạt cỏ dại hoặc chất không mong muốn.
Trong bài viết này, SFARM sẽ giúp Anh/Chị nhận biết các nhóm nguyên liệu thường dùng, cách lựa chọn và những nguyên liệu nên tránh khi tự ủ phân tại nhà.
1. Phân bón hữu cơ được làm từ những nguyên liệu nào?
Phân bón hữu cơ được tạo ra từ vật liệu có nguồn gốc hữu cơ như phân chuồng, tàn dư thực vật, phụ phẩm nông nghiệp hoặc rác nhà bếp. Sau khi được xử lý phù hợp, các vật liệu này có thể bổ sung chất hữu cơ và một phần dinh dưỡng cho đất.
Nguyên liệu thường được chia thành hai nhóm để dễ phối trộn:
- Nhóm giàu đạm, ẩm: rau củ quả bỏ đi, cỏ non, bã cà phê và một số loại phân động vật đã xử lý.
- Nhóm giàu carbon, khô: lá khô, rơm rạ, thân cây khô, mùn cưa hoặc giấy không phủ bóng, không dính mực và hóa chất.
Tỷ lệ phối trộn không cố định cho mọi loại nguyên liệu. Khi ủ, cần quan sát độ ẩm, độ thoáng khí và mùi của đống ủ; vật liệu quá ướt hoặc thiếu không khí dễ sinh mùi khó chịu. Hướng dẫn ủ tại nhà của EPA cũng nhấn mạnh việc cân bằng vật liệu giàu carbon, vật liệu giàu đạm, nước và không khí để quá trình phân hủy diễn ra ổn định.
2. Các nguyên liệu phổ biến để làm phân bón hữu cơ
2.1. Phân chuồng
Phân bò, phân gà, phân heo và phân vịt là những nguyên liệu hữu cơ quen thuộc trong sản xuất nông nghiệp. Hàm lượng dinh dưỡng thay đổi tùy loài vật nuôi, thức ăn, chất độn chuồng và cách bảo quản.
Phân chuồng có thể bổ sung chất hữu cơ và dinh dưỡng cho đất, nhưng không nên mặc định phân tươi đã an toàn để bón. Phân tươi có thể chứa mầm bệnh, hạt cỏ dại hoặc có hàm lượng dinh dưỡng cao gây hại cho cây non. Với cây ăn được, việc dùng phân chưa xử lý còn cần đặc biệt thận trọng.
Nếu tự ủ phân chuồng, cần đảm bảo đống ủ có độ ẩm và độ thoáng phù hợp, được đảo trộn để các phần nguyên liệu đều trải qua quá trình phân hủy. Phân chỉ để lâu mà không được quản lý chưa chắc đã tương đương với phân đã ủ hoai. Penn State Extension lưu ý rằng phân chuồng đã “để già” không thể mặc nhiên xem là phân compost an toàn; phân gà cũng có thể gây xót cây non nếu chưa được xử lý phù hợp.
Phù hợp: Ủ thành phân hữu cơ, bón lót hoặc cải tạo đất sau khi đã xử lý đạt yêu cầu.
Lưu ý: Không bón phân tươi sát gốc cây, không dùng nguyên liệu không rõ nguồn gốc cho vườn rau ăn lá.
2.2. Cây xanh làm phân xanh
Phân xanh là cây trồng hoặc thân lá cây được cắt nhỏ, vùi vào đất hoặc ủ trước khi sử dụng. Có thể tận dụng phần thân lá sau thu hoạch, cỏ non không mang hạt và một số cây trồng được sử dụng để che phủ, cải tạo đất.
Phân xanh giúp tái sử dụng sinh khối thực vật và bổ sung chất hữu cơ. Tùy loại cây, thời điểm cắt và cách xử lý, tốc độ phân hủy sẽ khác nhau. Nếu vùi lượng lớn cây tươi trực tiếp vào đất, vật liệu có thể phân hủy chậm hoặc gây mất cân bằng tạm thời trong vùng rễ.
Cách dùng phù hợp: Băm nhỏ, phối với vật liệu khô hoặc ủ trước; tránh dùng cây có hạt cỏ dại hay cây đang nhiễm sâu bệnh.
2.3. Phân rác và lá cây
Phân rác thường được làm từ cỏ, lá, thân cây, rơm rạ và các tàn dư thực vật khác. Đây là nhóm nguyên liệu có thể tận dụng tại vườn, nhất là khi được phân loại và ủ thành đống có đủ độ thoáng, độ ẩm.
Lá khô và cành nhỏ thường là nguồn vật liệu khô, giúp tạo cấu trúc cho đống ủ. Cỏ mới cắt và rau củ bỏ đi thường ẩm hơn; nếu cho quá nhiều cùng lúc, đống ủ có thể bị nén chặt và thiếu không khí.
Mẹo khi ủ: Cắt nhỏ nguyên liệu, xen kẽ phần khô với phần ẩm, không nén chặt và kiểm tra mùi định kỳ. Nếu đống ủ có mùi hôi, Anh/Chị có thể bổ sung vật liệu khô và đảo trộn để tăng độ thoáng.
2.4. Phế phụ phẩm nông nghiệp
Các phụ phẩm có thể dùng làm nguyên liệu ủ gồm rơm rạ, vỏ trấu, thân cây bắp, thân cây họ đậu, bã mía, vỏ cà phê và bã sau ép dầu. Nhiều loại có thể được tận dụng để tạo phân hữu cơ hoặc cải thiện lượng hữu cơ trong đất sau khi xử lý.
Mỗi loại phụ phẩm có tốc độ phân hủy khác nhau. Rơm rạ, thân cây khô và vỏ trấu thường cần được cắt nhỏ hoặc phối với nguyên liệu ẩm để quá trình phân hủy thuận lợi hơn. Bã cà phê và bã ép dầu cũng cần được phối trộn hợp lý, không nên đổ thành lớp dày hoặc dùng một mình làm giá thể trồng cây.
Lưu ý quan trọng: Chỉ sử dụng phụ phẩm sạch, không lẫn bao bì, hóa chất, dầu mỡ hoặc tồn dư từ quy trình sản xuất không rõ nguồn gốc.
2.5. Rác nhà bếp
Một số loại rác hữu cơ trong bếp có thể dùng để ủ như:
- Vỏ rau củ, trái cây;
- Bã cà phê và giấy lọc cà phê;
- Vỏ trứng đã nghiền nhỏ;
- Một lượng nhỏ trà và lá trà.
Nên cắt nhỏ nguyên liệu và phủ bằng lá khô, giấy không phủ bóng hoặc vật liệu khô phù hợp. Cách làm này giúp hạn chế ruồi, mùi và tình trạng nguyên liệu bị nhão.
Với thùng ủ tại nhà, nên tránh cho thịt, cá, xương, sữa, dầu mỡ, thức ăn nhiều muối, chất thải thú cưng và cây có dấu hiệu nhiễm sâu bệnh. Các vật liệu này có thể thu hút côn trùng, gây mùi hoặc cần quy trình xử lý chuyên biệt; hướng dẫn ủ tại nhà của EPA cũng xếp nhiều nhóm trong số này vào danh sách không nên cho vào đống ủ sân vườn thông thường. US EPA: Composting at Home
2.6. Than bùn
Than bùn hình thành từ tàn dư thực vật phân hủy không hoàn toàn trong điều kiện tự nhiên. Vật liệu này có hàm lượng hữu cơ cao và thường được dùng làm thành phần trong một số sản phẩm cải tạo đất hoặc giá thể.
Than bùn không nên được xem là phân bón hoàn chỉnh chỉ vì có nguồn gốc hữu cơ. Tùy sản phẩm, than bùn có thể cần được xử lý và phối trộn với các thành phần khác để phù hợp với mục đích sử dụng. Khi mua vật liệu này, Anh/Chị nên xem thông tin thành phần và hướng dẫn trên bao bì.
2.7. Máu và xương động vật
Sau khi được xử lý và chế biến, máu hoặc xương động vật có thể trở thành nguyên liệu cho một số loại phân hữu cơ. Tuy nhiên, đây không phải nhóm nguyên liệu phù hợp để tự chế biến tùy tiện tại nhà. Việc thu gom, nấu, sấy, nghiền và kiểm soát vệ sinh cần quy trình chuyên biệt.
Với quy mô gia đình, Anh/Chị nên ưu tiên nguyên liệu thực vật và sản phẩm hữu cơ đã được sản xuất, ghi nhãn rõ ràng thay vì tự xử lý phụ phẩm động vật.
2.8. Vỏ cây và phụ phẩm chế biến gỗ
Vỏ cây hoặc một số phụ phẩm thực vật từ ngành chế biến gỗ có thể được xử lý, phối trộn và ủ với vi sinh vật để tạo vật liệu hữu cơ. Tuy nhiên, nguồn gốc nguyên liệu rất quan trọng: không dùng gỗ đã sơn, tẩm hóa chất, ngâm chất bảo quản hoặc lẫn keo công nghiệp.
Đây thường là nguyên liệu cần quy trình kiểm soát phù hợp, không nên dùng trực tiếp cho cây khi chưa rõ mức độ xử lý và thành phần.
3. Cách chọn nguyên liệu ủ phân hữu cơ tại nhà
Trước khi đưa nguyên liệu vào thùng hoặc đống ủ, Anh/Chị có thể kiểm tra theo các bước sau:
- Xác định nguồn gốc: Ưu tiên nguyên liệu thực vật sạch và phụ phẩm không lẫn hóa chất, bao bì hoặc chất thải công nghiệp.
- Loại bỏ phần không phù hợp: Bỏ nhãn dán trái cây, túi nilon, dây buộc, giấy phủ bóng và cây có dấu hiệu nhiễm bệnh.
- Phối vật liệu ẩm với vật liệu khô: Trộn rau củ, cỏ non hoặc bã cà phê cùng lá khô, rơm vụn hay vật liệu khô phù hợp.
- Cắt nhỏ và tạo độ thoáng: Nguyên liệu nhỏ thường dễ phân hủy hơn; tránh nén thành lớp đặc.
- Theo dõi mùi và độ ẩm: Đống ủ nên ẩm nhưng không sũng nước. Nếu có mùi hôi, hãy kiểm tra khả năng thoát nước và không khí.
Quá trình ủ phụ thuộc vào loại vật liệu, kích thước đống ủ, độ ẩm, nhiệt độ và việc đảo trộn. Vì vậy, không nên áp dụng một mốc thời gian cố định cho mọi mẻ ủ.
4. Những nguyên liệu không nên dùng làm phân hữu cơ
Không phải mọi loại rác hữu cơ đều phù hợp để tự ủ trong thùng vườn. Anh/Chị nên tránh:
- Phân chuồng tươi hoặc chất thải động vật chưa xử lý;
- Cây bị bệnh, cây có nhiều hạt cỏ dại hoặc cỏ vừa xử lý thuốc diệt cỏ;
- Rác lẫn túi nilon, nhựa, kim loại, giấy phủ bóng hoặc nhãn trái cây;
- Gỗ đã sơn, tẩm hóa chất hoặc có keo;
- Bùn thải, chất thải công nghiệp và nguyên liệu không rõ nguồn gốc;
- Thịt, cá, sữa, dầu mỡ và thức ăn nhiều muối trong thùng ủ sân vườn thông thường.
Các nguyên liệu có nguy cơ nhiễm hóa chất, kim loại nặng hoặc mầm bệnh có thể ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm và đất trồng. EPA cũng khuyến cáo nguyên liệu đưa vào hệ thống ủ cần được kiểm soát tạp chất, chẳng hạn hóa chất diệt cỏ, bao bì không phân hủy và nhãn dán sản phẩm.
5. Khi nào phân hữu cơ ủ tại nhà có thể sử dụng?
Phân ủ thành phẩm thường có màu sẫm, kết cấu tơi vụn, mùi gần giống đất và không còn nhận ra phần lớn nguyên liệu ban đầu. Nếu đống ủ vẫn còn nóng, có mùi chua hoặc hôi, hoặc còn nhiều nguyên liệu tươi chưa phân hủy, nên tiếp tục ủ và kiểm tra độ thoáng, độ ẩm trước khi dùng.
Với phân có nguồn gốc động vật, dấu hiệu bên ngoài không thể thay thế việc kiểm soát quy trình ủ. Nếu dùng cho rau ăn được, đặc biệt là rau ăn sống hoặc phần ăn được tiếp xúc với đất, cần thận trọng với phân chưa được xử lý đạt yêu cầu. Penn State Extension lưu ý nguy cơ mầm bệnh khi sử dụng phân chuồng chưa ủ đúng cách trong vườn rau.
6. Phân hữu cơ giúp đất và cây trồng như thế nào?
Phân hữu cơ đã xử lý có thể bổ sung chất hữu cơ, góp phần cải thiện cấu trúc đất, khả năng giữ ẩm và môi trường sống của vi sinh vật đất. Dinh dưỡng trong nhiều loại phân hữu cơ được giải phóng dần, nhưng hàm lượng dinh dưỡng giữa các nguyên liệu rất khác nhau.
Vì vậy, phân hữu cơ không phải lúc nào cũng cung cấp đủ dinh dưỡng cho mọi loại cây. Tùy cây trồng, giai đoạn sinh trưởng và chất lượng đất, Anh/Chị có thể cần kết hợp với nguồn dinh dưỡng khác theo hướng dẫn phù hợp. EPA cũng lưu ý compost có thể cải thiện đất nhưng không phải lúc nào cũng đáp ứng toàn bộ nhu cầu dinh dưỡng của cây trồng.
Câu hỏi thường gặp về nguyên liệu làm phân bón hữu cơ
Có thể dùng vỏ rau củ để làm phân bón hữu cơ không?
Có. Vỏ rau củ và trái cây có thể dùng làm nguyên liệu ủ tại nhà. Nên cắt nhỏ, phối với vật liệu khô và tránh để lớp rác nhà bếp quá ướt hoặc quá dày.
Phân chuồng tươi có bón trực tiếp cho cây được không?
Xem thêm: Tỷ lệ trộn phân trùn quế với đất theo từng mục đích trồng
Không nên bón trực tiếp, nhất là với cây non hoặc rau ăn được. Phân chuồng tươi có thể chứa mầm bệnh, hạt cỏ dại hoặc gây xót rễ; cần được xử lý đúng cách trước khi sử dụng.
Bã cà phê có thể dùng làm phân bón không?
Bã cà phê có thể được đưa vào thùng ủ như một nguyên liệu ẩm. Nên phối trộn với lá khô hoặc vật liệu giàu carbon, không đổ một lớp dày quanh gốc hay dùng bã cà phê làm nguồn dinh dưỡng duy nhất cho cây.
Có nên dùng thịt, cá và xương để ủ phân tại nhà không?
Với thùng ủ sân vườn thông thường, nên tránh vì chúng có thể gây mùi và thu hút côn trùng, động vật. Phụ phẩm động vật cần quy trình xử lý phù hợp trước khi trở thành nguyên liệu cho sản phẩm phân bón.
Kết luận
Nguyên liệu làm phân bón hữu cơ phổ biến gồm phân chuồng, cây xanh, lá và rác thực vật, phụ phẩm nông nghiệp, một số loại rác nhà bếp, than bùn và vật liệu hữu cơ đã qua chế biến. Muốn tạo phân hữu cơ phù hợp cho vườn, Anh/Chị cần chọn nguyên liệu sạch, phân loại đúng và kiểm soát quá trình ủ thay vì chỉ gom mọi loại rác hữu cơ vào cùng một thùng.
Xem thêm: Phân trùn quế hỗ trợ rễ phát triển như thế nào? Cách dùng đúng
Nếu không có điều kiện tự ủ hoặc chưa chắc về độ an toàn của nguyên liệu, Anh/Chị nên chọn sản phẩm phân hữu cơ có thông tin thành phần và hướng dẫn sử dụng rõ ràng. SFARM khuyến khích sử dụng đúng liều lượng, phù hợp với loại cây và tình trạng đất trồng.
