Đất trồng cây lâu năm quyết định khả năng phát triển của bộ rễ và tuổi thọ của cây. Khác với cây ngắn ngày, cây lâu năm sinh trưởng nhiều năm trên cùng một vị trí nên nền đất cần duy trì độ tơi xốp, khả năng thoát nước, độ phì và cấu trúc ổn định trong thời gian dài. Cùng SFARM tìm hiểu cách tạo nền đất ổn định cho cảnh quan sử dụng dài hạn.
1. Vì sao cây lâu năm cần nền đất khác cây ngắn ngày?
Sự khác biệt giữa cây lâu năm và cây ngắn ngày chủ yếu nằm ở thời gian tồn tại của bộ rễ.
Cây ngắn ngày chỉ sinh trưởng trong một vụ nên đất có thể cải tạo sau mỗi lần thu hoạch. Ngược lại, cây lâu năm có bộ rễ tồn tại hàng chục năm, vì vậy đất trồng cây lâu năm phải duy trì được cấu trúc và độ phì ổn định trong suốt quá trình sinh trưởng.
Bộ rễ cây lâu năm phát triển sâu, có thể gặp tầng đá ong hoặc tầng sét cứng làm hạn chế khả năng hút nước và dinh dưỡng. Trong khi đó, cây ngắn ngày chủ yếu sử dụng lớp đất mặt nên yêu cầu về chiều sâu thấp hơn.
Khả năng thoát nước cũng là yếu tố quan trọng. Nếu đất bị úng kéo dài, rễ dễ thiếu oxy, phát sinh nấm bệnh và tích lũy mầm bệnh theo thời gian.
Ngoài ra, đất cần giàu hữu cơ, có khả năng giữ và trao đổi dinh dưỡng tốt để nuôi cây liên tục nhiều năm. Đồng thời, nền đất phải ổn định, hạn chế xói mòn và duy trì hệ vi sinh vật có lợi nhằm giảm nguy cơ sâu bệnh trong đất.
2. Yêu cầu về chiều sâu và thể tích đất cho bộ rễ
Chiều sâu và thể tích đất quyết định không gian phát triển của bộ rễ. Nếu tầng đất quá nông hoặc bị cản bởi đá, tầng sét cứng hay mực nước ngầm cao, cây sẽ sinh trưởng kém dù đất mặt vẫn màu mỡ.
Mỗi nhóm cây có yêu cầu khác nhau. Rau ăn lá cần tầng đất khoảng 20–30 cm, cây họ đậu, ngô và lúa cần 30–50 cm. Cây ăn quả cần tầng đất từ 1,5–3 m, còn cây công nghiệp lâu năm thường cần từ 2–5 m.
Khi trồng cây lâu năm, hố trồng thường được đào từ 60 × 60 × 60 cm đến 100 × 100 × 100 cm để tạo môi trường tơi xốp cho rễ phát triển giai đoạn đầu. Tuy nhiên, đất xung quanh hố cũng cần đạt yêu cầu vì rễ sẽ tiếp tục lan rộng sau khi cây ổn định.
Trước khi trồng, cần kiểm tra tầng đá ong, tầng sét cứng, mực nước ngầm và khả năng giữ dinh dưỡng của đất. Nếu xuất hiện tầng cản ở độ sâu khoảng 60–100 cm, cần xử lý trước hoặc lựa chọn cây phù hợp với điều kiện đất hiện có.
3. Khả năng thoát nước và chống nén chặt
Khả năng thoát nước và chống nén chặt là hai yếu tố quan trọng đối với đất trồng cây lâu năm. Khi đất thoát nước kém hoặc bị nén chặt, bộ rễ thiếu oxy, dễ phát sinh nấm bệnh và sinh trưởng kém.
Đất nên không có tầng sét bí chặt hoặc tầng đá ong cản nước. Với khu vực bằng phẳng, cần bố trí mương, rãnh thoát nước để hạn chế ngập úng. Có thể kiểm tra bằng cách đào hố sâu 50–80 cm, đổ đầy nước. Nếu nước rút trong 2–4 giờ là đạt yêu cầu, còn sau 24 giờ vẫn đọng nước thì cần cải tạo.
Khi đất thoát nước kém, nên kết hợp lên mô, lên liếp, đào mương và bổ sung vật liệu tơi xốp để cải thiện khả năng thấm nước. Đồng thời, cần cày sâu phá tầng nén, bổ sung hữu cơ, hạn chế máy móc trên đất ẩm và trồng cây phủ đất để cải thiện cấu trúc đất.
Nếu cần giải pháp tiện lợi, đất trồng cây đa dụng SFARM là lựa chọn phù hợp. Sản phẩm có thành phần đất thịt kết hợp mùn hữu cơ cao, giúp thoát nước nhưng vẫn giữ ẩm hiệu quả. Đồng thời, đất được bổ sung đa dạng nguồn hữu cơ, nấm đối kháng Trichoderma và hệ vi sinh vật có lợi, góp phần phân giải chất hữu cơ, hạn chế nấm bệnh như thối nhũn, lở cổ rễ, héo xanh và cung cấp dinh dưỡng cho cây phát triển ổn định.
4. Vai trò của hữu cơ đối với cấu trúc đất dài hạn
Hữu cơ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cấu trúc của đất trồng cây lâu năm. Thành phần này gồm xác bã hữu cơ, phân hữu cơ đang phân giải và mùn ổn định, giúp đất duy trì độ phì trong thời gian dài.
Hữu cơ liên kết các hạt đất thành kết cấu viên bền vững, giúp đất tơi xốp, giữ ẩm nhưng vẫn thoát nước tốt. Đồng thời, hữu cơ làm giảm nén chặt, tăng khoảng trống chứa khí và nước, tạo điều kiện để rễ, giun đất và vi sinh vật phát triển.
Bên cạnh đó, hữu cơ còn tăng khả năng giữ nước và dinh dưỡng, hạn chế rửa trôi, đồng thời cung cấp nguồn thức ăn cho hệ vi sinh vật có lợi, góp phần cải thiện cấu trúc đất và hạn chế nấm bệnh.
Đối với cây lâu năm, cần bổ sung nguồn hữu cơ ổn định hằng năm để bù lượng hữu cơ bị tiêu hao theo thời gian. Nếu đất thiếu hữu cơ, đất dễ bị nén chặt, giữ nước và dinh dưỡng kém, hệ vi sinh vật suy giảm và cấu trúc đất nhanh thoái hóa.
Nếu Anh/Chị cần bổ sung hữu cơ cho đất, có thể tham khảo phân gà ủ vi sinh SFARM dạng bột. Sản phẩm có hàm lượng hữu cơ cao, giúp cải thiện độ tơi xốp và độ màu mỡ của đất, bổ sung dinh dưỡng cho cây phát triển đồng đều. Đồng thời, sản phẩm chứa nấm đối kháng Trichoderma và hệ vi sinh vật có lợi, hỗ trợ cải thiện cấu trúc đất, bảo vệ bộ rễ và góp phần hạn chế nấm bệnh.
5. Thành phần phối trộn theo điều kiện đất nền
Thành phần phối trộn cần điều chỉnh theo từng loại đất để khắc phục nhược điểm, đồng thời tạo nền đất tơi xốp, thoát nước tốt và giàu hữu cơ.
Với đất sét nặng, nên phối trộn đất mặt cùng trấu hun hoặc xơ dừa, phân chuồng hoai và một lượng cát nếu đất quá nặng. Đồng thời, cần lên mô hoặc lên liếp kết hợp mương thoát nước để hạn chế úng.
Đối với đất cát hoặc cát pha, nên tăng tỷ lệ phân hữu cơ và xơ dừa để cải thiện khả năng giữ nước, giữ dinh dưỡng mà không cần bổ sung thêm cát.
Đất phù sa thích hợp phối trộn với phân chuồng hoai và trấu hun, đồng thời lên liếp cao để giảm ảnh hưởng của mực nước ngầm.
Với đất đỏ bazan, chủ yếu sử dụng đất tại chỗ kết hợp phân hữu cơ. Trường hợp đất chua có thể bổ sung vôi và lân nung chảy để hỗ trợ bộ rễ phát triển.
Đối với đất phèn, không nên đào sâu vào tầng sinh phèn. Nên phối trộn đất mặt với phân chuồng hoai và xử lý bằng vôi, lân nung chảy theo kết quả kiểm tra pH.
Dù sử dụng loại đất nào, tỷ lệ phối trộn chỉ mang tính tham khảo. Hàm lượng hữu cơ sẽ giảm dần theo thời gian nên cần được bổ sung định kỳ để duy trì chất lượng đất.
Nếu sử dụng đất đa dụng SFARM, Anh/Chị có thể phối trộn thêm mụn dừa SFARM, trấu hun SFARM và phân gà ủ vi sinh SFARM để tăng hàm lượng hữu cơ, cải thiện độ tơi xốp, bổ sung dinh dưỡng và tạo điều kiện cho bộ rễ phát triển khỏe mạnh, đồng thời góp phần hạn chế mầm bệnh trong đất.
6. Giải pháp cho bồn cây bị giới hạn không gian rễ
Bồn cây luôn giới hạn chiều sâu và thể tích đất nên bộ rễ khó phát triển như trong đất tự nhiên. Theo thời gian, rễ dễ quấn quanh thành bồn, đất nhanh nén chặt, dinh dưỡng cạn kiệt và nguy cơ úng nước tăng nếu thoát nước kém.
Giải pháp đầu tiên là tăng thể tích đất cho bộ rễ. Nếu không thể mở rộng bồn, có thể kết nối các bồn liền kề bằng rãnh đất ngầm hoặc đường dẫn rễ để mở rộng vùng phát triển của rễ.
Bồn cần có lỗ thoát nước đầy đủ và bố trí lớp vật liệu thoát nước ở đáy. Với bồn xây cố định, cần có hệ thống thoát nước riêng để tránh nước đọng.
Đất trồng trong bồn nên phối trộn theo hướng tơi xốp, nhẹ và giàu hữu cơ nhằm hạn chế nén chặt. Do thể tích đất nhỏ, cần bổ sung hữu cơ thường xuyên hơn so với cây trồng trên đất tự nhiên.
Đối với cây trồng lâu năm trong bồn, nên cắt tỉa rễ định kỳ để hạn chế hiện tượng rễ quấn. Đồng thời, lựa chọn loại cây có bộ rễ phù hợp với kích thước bồn sẽ giúp cây phát triển ổn định hơn.
Ngoài ra, nên tủ gốc để giảm biến động nhiệt độ đất, lắp hệ thống tưới nhỏ giọt giúp duy trì độ ẩm và có kế hoạch thay bồn lớn hơn khi cây phát triển vượt khả năng chứa của bồn.
7. Cách bổ sung dinh dưỡng mà không làm tổn thương rễ
Bổ sung dinh dưỡng không đúng cách có thể làm rễ bị cháy hoặc tổn thương cơ học. Vì vậy, cần bón phân đúng vị trí, đúng thời điểm và với lượng phù hợp.
Phân nên được bón quanh vùng rìa tán thay vì sát gốc, vì đây là nơi tập trung nhiều rễ tơ hấp thu dinh dưỡng.
Nên chia nhỏ lượng phân trong nhiều lần bón, đồng thời tưới nước trước và sau khi bón để giảm nồng độ phân quanh rễ và giúp dinh dưỡng thấm đều vào đất.
Không bón phân khi đất quá khô hoặc sử dụng phân hữu cơ chưa hoai vì quá trình phân giải có thể sinh nhiệt và ảnh hưởng đến rễ non.
Có thể bón phân bằng cách rải đều trên bề mặt, đào rãnh nông quanh tán cây hoặc hòa phân vào nước tưới. Trong đó, bón qua nước tưới giúp dinh dưỡng phân bố đồng đều và hạn chế gây tổn thương rễ.
Phân hữu cơ chưa hoai cần được ủ hoàn toàn trước khi sử dụng. Với vôi bột, nên chia nhỏ lượng bón theo nhiều đợt để tránh thay đổi pH quá nhanh.
Thời điểm bón thích hợp là khi đất đủ ẩm. Đối với cây lâu năm, nên chia thành nhiều đợt trong năm thay vì bón tập trung một lần để giảm sốc rễ và nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng.
8. Kế hoạch cải tạo đất và bảo dưỡng định kỳ
Cải tạo đất trồng cây lâu năm là quá trình thực hiện xuyên suốt, không chỉ trước khi trồng mà cần duy trì trong suốt vòng đời của cây.
Trước khi trồng, cần khảo sát đất, kiểm tra tầng cản, mực nước ngầm và pH. Sau đó xử lý tầng nén, lên mô hoặc lên liếp, bổ sung hữu cơ và hoàn thiện hệ thống thoát nước trước khi xuống giống.
Trong giai đoạn 1–3 năm đầu, cần thường xuyên kiểm tra khả năng thoát nước, bổ sung hữu cơ, theo dõi hiện tượng úng và đánh giá sự phát triển của bộ rễ để kịp thời điều chỉnh.
Khi cây bước vào giai đoạn sinh trưởng ổn định, cần duy trì việc kiểm tra mương thoát nước, bổ sung hữu cơ, bón phân đúng thời điểm và tủ gốc giữ ẩm trong mùa khô. Đồng thời, nên định kỳ kiểm tra pH, dinh dưỡng và độ nén chặt của đất để có biện pháp cải tạo phù hợp.
Việc ghi chép lịch bón phân, kết quả kiểm tra đất và tình trạng sinh trưởng của cây sẽ giúp theo dõi hiệu quả cải tạo đất và điều chỉnh chế độ chăm sóc theo từng giai đoạn.
Nếu Anh/Chị có nhu cầu cải tạo đất, phân trùn quế SFARM PB00 là một lựa chọn phù hợp. Sản phẩm được làm từ 100% phân trùn quế thô lấy trực tiếp từ trang trại, có độ ẩm và hàm lượng dinh dưỡng cao. Đặc biệt, sản phẩm còn chứa trùn và kén trùn, khi gặp điều kiện thích hợp sẽ tiếp tục phát triển, góp phần tăng hàm lượng mùn hữu cơ, cải thiện độ tơi xốp và nâng cao hiệu quả cải tạo đất lâu dài.
Để cập nhật thêm nhiều kiến thức về nền đất trồng cây lâu năm cho các cảnh quan dài hạn, đừng quên theo dõi SFARM BLOG. Nếu cần bổ sung dinh dưỡng cho đất trồng, đừng quên tham khảo các dòng phân bón của SFARM để cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng.
