Bệnh lở cổ rễ cà chua thường xuất hiện ở giai đoạn cây con, khiến cổ rễ thâm đen, teo thắt và cây nhanh chóng đổ rạp. Bệnh có thể lan nhanh trong khay ươm nếu môi trường quá ẩm, thiếu thông thoáng. Nhận biết sớm và xử lý đúng cách giúp hạn chế bệnh lan sang các cây khỏe. Cùng SFARM tìm hiểu qua bài viết dưới đây.
Xem thêm: 10 bệnh thường gặp trên cây cà chua và cách nhận biết sớm
1. Dấu hiệu lở cổ rễ ở cây cà chua con
Bệnh lở cổ rễ cà chua còn gọi là chết rạp cây con, thường xuất hiện từ khi gieo hạt đến khoảng 3–4 tuần tuổi, lúc thân cây còn mềm.
Dấu hiệu dễ nhận biết nhất nằm ở cổ rễ sát mặt đất. Vị trí này xuất hiện vết thâm nước màu nâu sẫm hoặc đen. Phần thân bị bệnh teo thắt như bị buộc chỉ và trở nên mềm nhũn.
Khi độ ẩm cao, quanh gốc và trên mặt giá thể có thể xuất hiện lớp tơ nấm trắng hoặc xám mỏng.
Cây đang xanh có thể bất ngờ gục ngang, đổ rạp rồi héo dù lá vẫn còn xanh. Cây thường chết thành từng mảng hoặc vệt tròn trong khay, luống ươm và bệnh có thể lan nhanh nếu không xử lý.
Hạt cũng có thể thối trước khi nảy mầm hoặc mầm chết ngay khi vừa nhú, khiến khay ươm mọc thưa, không đều.
Khi nhổ cây lên, rễ thường chuyển nâu, mủn, vỏ rễ dễ tuột và ít rễ tơ.
Có thể phân biệt bệnh với thiếu nước qua vị trí tổn thương. Cây bị lở cổ rễ có phần cổ rễ thắt lại, chuyển nâu đen. Cây thiếu nước thường có thân khô, không thắt và lá héo trước.
Cây bệnh có thể gục nhanh trong 1–2 ngày, trong khi cây úng rễ hoặc thiếu dinh dưỡng thường vàng lá và chậm phát triển dần.
Bệnh thường lan thành mảng trong khay. Trường hợp sâu hại cắn gốc sẽ có dấu gặm hoặc vết cắn và không có vết thâm nước ở cổ rễ.
2. Các tác nhân thường gặp và điều kiện thuận lợi cho bệnh
Bệnh lở cổ rễ cà chua có thể do nhiều tác nhân là nấm hoặc nấm giống nấm sống trong đất và giá thể. Nhiều tác nhân có thể cùng tấn công một khay ươm, muốn xác định chính xác cần soi mẫu hoặc xét nghiệm.
Pythium phổ biến ở cây con, ưa ẩm ướt, gây thối hạt, thối mầm và thối thân non. Tác nhân này có thể gây bệnh khi nhiệt độ mát.
Rhizoctonia solani thường gây vết lõm nâu đỏ ở cổ rễ, hay làm cây chết rạp sau khi mọc và ưa điều kiện ấm hơn.
Fusarium spp. có thể gây thối rễ, cổ rễ và tồn tại lâu trong đất. Phytophthora ít gặp hơn ở giai đoạn này nhưng có thể gây thối cổ rễ khi quá ẩm.
Nguồn bệnh có thể tồn tại trong đất cũ, giá thể tái sử dụng, tàn dư cây trồng, khay, dụng cụ chưa vệ sinh hoặc nước tưới nhiễm bẩn. Một số tác nhân có thể mang theo hạt giống.
Tưới quá nhiều, giá thể nén chặt, thoát nước kém hoặc đọng nước ở đáy khay đều tạo độ ẩm cao, thuận lợi cho bệnh phát triển.
Gieo quá dày khiến cây chen chúc, kém thông thoáng, tán ướt lâu và bệnh dễ lây lan.
Trời mát, ẩm kéo dài khiến hạt nảy mầm chậm, cây yếu và dễ bị Pythium. Trong điều kiện nóng ẩm, Rhizoctonia dễ phát triển hơn.
Thiếu ánh sáng và thông gió khiến cây vống, thân mềm, cổ rễ yếu và độ ẩm sát mặt giá thể luôn cao.
Dư đạm làm cây mọng nước, mô mềm, dễ bị nấm xâm nhập. Giá thể mang mầm bệnh, gieo quá sâu hoặc cây bị tổn thương khi cấy, tưới mạnh cũng làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh.
Nhìn chung, bệnh xuất hiện khi có mầm bệnh trong giá thể, cây con non yếu và môi trường ẩm, thiếu thoáng. Vì vậy, cần kiểm soát độ ẩm, dùng giá thể sạch, tơi xốp, thoát nước tốt và gieo thưa.
Xem thêm: Cây cà chua bị úng nước: Dấu hiệu và cách cứu cây kịp thời
3. Làm gì khi khay ươm xuất hiện cây bệnh?
Khi phát hiện cây bệnh, cần nhanh chóng hạn chế bệnh lan sang cây khỏe và điều chỉnh những điều kiện thuận lợi cho bệnh phát triển. Nên xử lý ngay khi cây đầu tiên gục vì bệnh có thể lan nhanh.
Trước tiên, nhổ bỏ cây bệnh cùng phần giá thể dính rễ, kể cả cây mới có vết thâm ở cổ rễ nhưng chưa gục. Cho cây bệnh vào túi kín, đưa xa khu ươm và không bỏ vào đống ủ phân.
Cách ly những khay có nhiều cây bệnh. Nếu bệnh xuất hiện thành mảng, có thể loại bỏ cả mảng cùng một vòng giá thể xung quanh.
Khi bệnh đang lan, nên ngưng tưới để mặt giá thể ráo hơn nhưng không để cây héo. Những lần sau nên tưới nhẹ vào buổi sáng để tán cây và mặt giá thể kịp khô trước tối.
Cần tăng thông thoáng bằng cách giãn khoảng cách khay, tăng gió, giảm che phủ và đưa cây ra nơi nhiều ánh sáng hơn.
Không dùng chung dụng cụ giữa khay bệnh và khay khỏe. Cần rửa tay, vệ sinh dụng cụ sau khi tiếp xúc với cây bệnh.
Nếu gieo quá dày, nên tỉa thưa. Khi cổ rễ ướt lâu, có thể rắc một lớp mỏng giá thể khô, sạch như cát sạch, trấu hun hoặc đất đã xử lý quanh gốc nhưng không vùi quá cao lên thân.
Theo dõi khay mỗi ngày trong 5–7 ngày, kiểm tra cổ rễ vào sáng và chiều, đồng thời loại bỏ cây mới xuất hiện dấu hiệu.
Nếu bệnh lở cổ rễ cà chua vẫn lan sau khi giảm ẩm, nên xem cả khay là nguồn nhiễm bệnh và cân nhắc làm lại từ đầu.
Trichoderma chủ yếu được dùng để phòng bằng cách xử lý giá thể trước khi gieo. Khi bệnh đã bùng phát, hiệu quả hạn chế và không thay thế việc nhổ cây bệnh, giảm độ ẩm.
Nếu cần dùng thuốc trừ nấm hóa học, cần chọn thuốc đã đăng ký trên cà chua và phù hợp với nhóm nấm gây bệnh cây con. Tuân thủ nhãn về liều lượng, cách dùng, thời gian cách ly và nên thử trên một ít cây trước.
Không sử dụng thuốc để thay thế việc xử lý nguyên nhân như giá thể quá ẩm hoặc nhiễm nguồn bệnh.
Nên gieo lại bằng khay sạch và giá thể mới nếu cây chết thành nhiều mảng, bệnh vẫn lan dù đã giảm tưới, rễ và cổ rễ cây còn lại đã nâu mủn hoặc giá thể từng dùng cho đợt bệnh trước.
Trước khi gieo lại, cần vệ sinh, khử trùng, tráng sạch và phơi khô khay. Sử dụng giá thể mới, sạch, tơi xốp, thoát nước tốt hoặc xử lý giá thể cũ trước khi dùng.
Hạt nên được gieo thưa, ở độ sâu vừa phải và tưới đủ ẩm, không để giá thể đẫm nước.
4. Phòng bệnh từ khâu chuẩn bị giá thể
Tác nhân gây bệnh lở cổ rễ cà chua có thể tồn tại trong đất và giá thể. Vì vậy, phòng bệnh cần bắt đầu từ việc giảm nguồn bệnh và tạo điều kiện bất lợi cho nấm trước khi gieo.
4.1. Chọn giá thể sạch, thoát nước và vệ sinh khay ươm
Ưu tiên giá thể mới, chưa dùng trồng cà chua, ớt, khoai tây, cà tím hoặc cây từng bị bệnh. Tránh sử dụng đất vườn nguyên trạng, đặc biệt là đất đã trồng nhiều vụ.
Nếu phải dùng đất vườn hoặc giá thể cũ, cần xử lý trước bằng cách phơi nắng nhiều ngày, đảo kỹ hoặc hấp, phơi sấy phù hợp với quy mô.
Xơ dừa, trấu hun, cát và phân hữu cơ dùng để phối trộn cần sạch, phân hữu cơ phải hoai mục hoàn toàn. Phân chưa hoai hoặc xơ dừa chưa xử lý có thể mang mầm bệnh hoặc khiến giá thể nóng, ẩm, thiếu thoáng.
Giá thể cần giữ ẩm vừa đủ nhưng không đọng nước. Có thể kết hợp thành phần giữ ẩm với thành phần hỗ trợ thoát nước và thông thoáng.
Tránh giá thể nén chặt, dính bết khi ướt vì rễ dễ thiếu oxy và nấm có điều kiện phát triển.
Có thể kiểm tra bằng cách nắm giá thể đã tưới ẩm rồi bóp nhẹ. Giá thể phù hợp giữ được hình nhưng vỡ ra khi chạm, không chảy nước và không dính nhão.
Khay cũ cần loại bỏ giá thể, rễ còn sót rồi rửa sạch, khử trùng, tráng lại bằng nước sạch và phơi khô.
Khay phải có lỗ thoát nước thông và kê cao khỏi nền ẩm. Bình tưới, dụng cụ xúc giá thể, găng tay cũng cần vệ sinh và sử dụng nước tưới sạch.
4.2. Kiểm soát mật độ gieo, độ ẩm
Nên gieo thưa vừa phải để mỗi hạt có không gian riêng. Gieo quá dày khiến cây chen chúc, tán ướt lâu và bệnh dễ lây giữa các cây.
Hạt cà chua nhỏ nên chỉ phủ một lớp giá thể mỏng. Gieo quá sâu khiến mầm khó trồi, cây yếu và dễ bị nấm tấn công.
Nếu gieo vãi trong khay, sau khi mọc nên tỉa bớt cây yếu hoặc cây mọc quá sát nhau.
Giữ giá thể ẩm vừa, không sũng nước. Nên tưới nhẹ, đều thay vì tưới quá nhiều trong một lần.
Tưới vào buổi sáng để mặt giá thể và lá kịp ráo trước tối. Tránh tưới chiều tối vì độ ẩm sẽ kéo dài qua đêm.
Có thể kiểm tra lớp giá thể sâu khoảng 1–2 cm bằng tay. Nếu vẫn còn ẩm thì chưa cần tưới thêm.
Đặt khay ở nơi có ánh sáng và gió nhẹ. Nếu che nilon hoặc đặt trong nhà lưới, cần mở thông thoáng ban ngày để hạn chế hơi nước đọng trên mặt khay.
Khi trời mát, ẩm kéo dài nên giảm lượng nước tưới vì đây là điều kiện thuận lợi cho Pythium phát triển.
4.3. Bổ sung chế phẩm Trichoderma phù hợp theo hướng dẫn nhãn
Trichoderma là nấm có ích, cạnh tranh dinh dưỡng và không gian với một số nấm gây bệnh trong giá thể. Sử dụng đúng cách có thể hỗ trợ giảm nguy cơ bệnh lở cổ rễ cà chua.
Đây là biện pháp phòng, hỗ trợ cho việc sử dụng giá thể sạch, thoát nước tốt và kiểm soát độ ẩm. Trichoderma không thay thế các biện pháp này và không phải thuốc trị cây đã bệnh.
Nên chọn sản phẩm có thông tin rõ về chủng nấm, mật độ bào tử, hạn sử dụng, đăng ký lưu hành và hướng dẫn dùng cho cây con hoặc giá thể ươm.
Cần tuân thủ liều lượng, cách trộn, cách tưới, thời điểm và hướng dẫn bảo quản trên nhãn, không tự ý tăng liều.
Trichoderma thường được trộn vào giá thể trước khi gieo hoặc tưới nhẹ vào giá thể theo hướng dẫn. Nếu có sử dụng lặp lại, cần theo đúng chu kỳ được khuyến cáo trên nhãn.
Giá thể cần ẩm vừa, không quá nóng hoặc quá khô. Không dùng Trichoderma cùng lúc với thuốc trừ nấm hóa học nếu nhãn không cho phép vì thuốc có thể diệt nấm có ích.
Nếu cần dùng cả hai, nên hỏi nhà sản xuất hoặc cán bộ kỹ thuật về khoảng cách thời gian phù hợp.
Chế phẩm cần bảo quản nơi khô mát, tránh nắng, đóng kín sau khi sử dụng và không dùng khi đã quá hạn.
Trichoderma không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn bệnh, nhất là khi giá thể quá ẩm, nén chặt hoặc chứa nhiều mầm bệnh. Hiệu quả còn phụ thuộc vào chủng nấm, chất lượng sản phẩm và điều kiện giá thể.
Để bổ sung Trichoderma cho cà chua trong giai đoạn phòng bệnh, Anh/Chị có thể tham khảo trichoderma plus humic SFARM. Sản phẩm gồm 4 chủng Trichoderma aureaviride, Trichoderma viride, Trichoderma koningii và Trichoderma harzianum, giúp ức chế nấm bệnh, hỗ trợ phòng ngừa nấm tồn tại trong đất và tuyến trùng hại rễ. Đồng thời, hệ vi sinh vật có lợi kết hợp Axit Humic hỗ trợ cải tạo đất bạc màu, thoái hóa, tạo mùn và giúp bộ rễ phát triển khỏe, tạo điều kiện để cây cà chua sinh trưởng tốt.
5. Sai lầm khiến cây con tiếp tục đổ rạp
Cây con có thể tiếp tục gục sau khi xử lý nếu nguồn bệnh vẫn còn hoặc điều kiện ẩm ướt chưa được khắc phục. Vì vậy, cần tránh những sai lầm khiến bệnh tiếp tục lan trong khay.
Chỉ nhổ cây đã gục mà bỏ sót cây có vết thâm hoặc thắt ở cổ rễ là sai lầm thường gặp. Những cây này vẫn có thể mang nấm và gục sau đó.
Khi nhổ cây bệnh, cần lấy cả phần giá thể và rễ mủn quanh gốc. Không vứt cây bệnh gần khu ươm hoặc cho vào đống ủ vì nguồn bệnh có thể quay trở lại.
Không để khay bệnh sát khay khỏe hoặc dùng chung tay, dụng cụ, bình tưới mà không vệ sinh.
Không nên tưới thêm khi thấy cây gục vì cây có thể đang bị thối cổ rễ. Tưới nhiều khiến giá thể sũng nước và bệnh nặng hơn.
Tưới vào chiều tối hoặc tưới mạnh trực tiếp vào gốc cũng cần tránh. Việc này có thể kéo dài độ ẩm, làm giá thể nén chặt, văng nguồn bệnh và gây tổn thương cổ rễ.
Cần bảo đảm lỗ thoát nước không bị bít, tránh đặt khay trên nền ẩm hoặc để đĩa lót đọng nước.
Che kín khay quá lâu, đặt khay ở nơi thiếu sáng, ít gió hoặc gieo quá dày đều khiến độ ẩm duy trì cao, cây mềm yếu và bệnh dễ lan.
Không nên gieo lại ngay trên giá thể cũ từng có bệnh vì nguồn nấm còn lại có thể tiếp tục tấn công lứa cây mới.
Tái sử dụng khay, giá thể chưa xử lý, dùng phân chưa hoai hoặc bón nhiều đạm cho cây con cũng làm tăng nguy cơ bệnh. Giá thể nén chặt, thoát nước kém khiến rễ thiếu oxy và cổ rễ ẩm kéo dài.
Không nên chỉ dựa vào thuốc mà bỏ qua nguyên nhân. Nếu giá thể vẫn quá ẩm hoặc nhiễm bệnh, tình trạng bệnh có thể tiếp tục quay lại.
Không dùng Trichoderma như thuốc chữa khi bệnh đã lan. Đồng thời, không trộn chế phẩm sinh học với thuốc trừ nấm hóa học nếu nhãn không cho phép.
Tự tăng liều hoặc dùng sai loại thuốc có thể gây cháy cây con hoặc không phù hợp với nhóm nấm gây bệnh. Cần tuân thủ hướng dẫn về liều, thời điểm và thời gian cách ly.
Sau khi xử lý bệnh lở cổ rễ cà chua, cần kiểm tra cây hằng ngày trong 5–7 ngày để phát hiện sớm cây mới nhiễm.
Không nên chờ cây gục mới xử lý. Cần chú ý các dấu hiệu sớm như vết thâm nước ở cổ rễ, thân thắt lại hoặc cây chậm lớn trong khay ẩm.
Cũng cần tránh nhầm bệnh với thiếu nước, sâu cắn gốc hoặc thiếu dinh dưỡng. Nếu khay đã bị bệnh nặng, nên gieo lại bằng khay và giá thể sạch thay vì cố giữ toàn bộ cây.
Xem thêm: Kỹ thuật trồng cà chua chuẩn chuyên gia, ra quả tươi tốt
Để cập nhật thêm nhiều kiến thức về dấu hiệu nhận biết bệnh, cách phòng ngừa và cách xử lý các bệnh cây cà chua, đừng quên theo dõi SFARM BLOG. Nếu cần bổ sung dinh dưỡng cho đất trồng, đừng quên tham khảo các dòng phân bón của SFARM để cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng.
