Bệnh héo vàng cà chua do Fusarium khiến lá vàng dần từ gốc, cây héo và có thể không phục hồi khi bệnh tiến triển nặng. Nhận biết đúng dấu hiệu, xử lý nguồn bệnh và chủ động phòng ngừa sẽ giúp hạn chế bệnh tái xuất hiện trong những vụ trồng tiếp theo. Cùng SFARM tìm hiểu qua bài viết dưới đây.
Xem thêm: 10 bệnh thường gặp trên cây cà chua và cách nhận biết sớm
1. Dấu hiệu gợi ý bệnh héo vàng do Fusarium
Bệnh héo vàng cà chua do Fusarium thường liên quan đến Fusarium oxysporum. Nấm sống trong đất, xâm nhập qua rễ và làm tắc mạch dẫn nước trong thân, khiến cây xuất hiện các triệu chứng đặc trưng.
Lá già ở gốc thường vàng trước rồi lan dần lên lá non. Một số trường hợp chỉ vàng và héo ở một bên cây hoặc một vài cành.
Giai đoạn đầu, cây héo vào ban ngày nhưng có thể tươi lại vào chiều tối. Khi bệnh nặng, cây héo hoàn toàn và không phục hồi dù đã được tưới nước.
Gân lá nhạt màu, lá cụp, cuống rũ, cây chậm lớn và ít hoa quả. Khi bóc vỏ gốc hoặc cắt thân sát gốc, có thể thấy vòng mạch màu nâu đến nâu đen kéo dài lên thân.
Phần cổ rễ bên ngoài thường còn nguyên, không mục nhũn hay có mùi hôi. Tuy nhiên, rễ phụ có thể phát triển kém hoặc hơi thâm.
Bệnh thường xuất hiện ở từng cây hoặc từng đám và nặng dần trên đất đã trồng liên tục cà chua, ớt, dưa, chuối…
Đất chua, nóng ẩm, nén chặt, thoát nước kém, rễ bị tổn thương, bón quá nhiều đạm hoặc đất còn mầm bệnh từ vụ trước là những điều kiện thuận lợi cho bệnh.
2. Phân biệt với thiếu nước, thiếu dinh dưỡng và héo xanh
Khi nghi ngờ bệnh héo vàng cà chua, cần quan sát màu lá, tốc độ héo, khả năng phục hồi sau tưới, mạch dẫn, bộ rễ và sự phân bố của cây bệnh để phân biệt nguyên nhân.
Với Fusarium, lá thường vàng trước rồi héo, bắt đầu từ lá già phía dưới và có thể lệch một bên. Bệnh tiến triển từ vài ngày đến vài tuần. Ban đầu cây có thể tươi lại sau tưới nhưng về sau không còn phục hồi.
Cây thiếu nước thường héo rũ nhưng lá vẫn xanh, sau đó có thể khô mép và tươi lại nhanh khi được tưới. Mạch dẫn vẫn bình thường.
Thiếu dinh dưỡng khiến lá vàng hoặc đổi màu theo đặc trưng của từng chất, thường diễn biến chậm và tương đối đồng đều nhưng không gây héo rũ như Fusarium.
Héo xanh do vi khuẩn Ralstonia khiến cây héo nhanh, lá vẫn xanh và ít vàng. Cây có thể chết trong 2–5 ngày và không phục hồi sau tưới.
Có thể cắt ngang thân sát gốc để kiểm tra. Nếu thấy vòng mạch nâu, có thể nghi Fusarium hoặc héo xanh.
Tiếp tục cắm đoạn thân vào cốc nước khoảng 1–2 phút. Dịch trắng đục chảy ra nghiêng về héo xanh vi khuẩn, trong khi không có dịch nghiêng về Fusarium.
Lá vàng héo từ dưới lên, thường lệch một bên nghiêng về Fusarium. Lá còn xanh nhưng cây gục nhanh nghiêng về héo xanh. Vàng đồng đều theo kiểu màu đặc trưng có thể liên quan đến thiếu dinh dưỡng.
Các triệu chứng có thể chồng lấn. Nếu cần xác định chắc chắn, nên mang mẫu thân và rễ đến cơ quan bảo vệ thực vật hoặc phòng xét nghiệm gần nhất.
Xem thêm: Bệnh héo xanh trên cây cà chua: Cách phòng ngừa và xử lý
3. Vì sao bệnh có thể tái xuất hiện khi trồng lại?
Fusarium không biến mất cùng cây bệnh. Nấm có thể tiếp tục tồn tại trong môi trường trồng và trở thành nguồn gây bệnh héo vàng cà chua cho những vụ sau.
Bào tử vách dày, hay chlamydospore, có thể tồn tại nhiều năm trong đất, chịu được khô, nóng và thiếu dinh dưỡng. Khi gặp rễ cây mẫn cảm, chúng nảy mầm và tiếp tục tấn công.
Rễ, gốc, thân và lá bệnh còn sót lại cũng là nơi nấm tiếp tục sống và sinh bào tử, nhất là khi tàn dư chưa phân hủy hoàn toàn.
Trồng liên tục cà chua, ớt, cà tím, khoai tây, dưa, chuối… trên cùng nền đất có thể làm mật độ nấm tăng dần qua từng vụ.
Mầm bệnh cũng có thể xâm nhập từ cây giống, bầu ươm, giá thể hoặc hạt giống. Nước tưới, nước mưa chảy tràn, dụng cụ, giày ủng, bánh xe và bàn tay dính đất bệnh đều có thể làm phát tán bào tử.
Rễ bị tổn thương do tuyến trùng, côn trùng, xới mạnh hoặc ngập úng sẽ tạo điều kiện cho nấm xâm nhập. Đất chua, nén chặt, thoát nước kém, dư đạm hoặc có chất hữu cơ chưa hoai cũng làm tăng nguy cơ bệnh.
Một số biện pháp chỉ giảm nấm trên bề mặt hoặc giảm triệu chứng tạm thời. Nấm ở tầng đất sâu hoặc trong mạch cây vẫn có thể tồn tại.
Vì vậy, cây trồng lại có thể phát triển bình thường ban đầu nhưng bệnh xuất hiện khi cây lớn, gặp nắng nóng, mưa ẩm hoặc bị stress.
4. Xử lý cây bệnh và hạn chế phát tán đất nhiễm bệnh
Khi phát hiện bệnh héo vàng cà chua, cần xử lý cây bệnh sớm và đồng thời hạn chế đất nhiễm phát tán sang khu vực khỏe.
Cây héo vàng, mạch nâu nên được nhổ cả rễ và phần đất quanh gốc, tránh làm rơi vãi đất. Sau đó cho cây vào túi hoặc thùng kín và đưa ra khỏi vườn.
Không vứt cây bệnh cạnh ruộng, xuống mương hoặc dùng làm phân compost. Tàn dư bệnh nên được đốt hoặc chôn sâu ở nơi xa vườn và nguồn nước.
Hố vừa nhổ cây có thể rải vôi bột hoặc xử lý bằng chế phẩm sinh học như Trichoderma hay thuốc phù hợp theo hướng dẫn trên nhãn.
Không tưới tràn từ gốc bệnh sang gốc khỏe hoặc tưới mạnh làm đất bắn lên cây.
Nên chăm sóc khu vực sạch trước, khu bệnh sau. Dụng cụ cần rửa sạch đất, khử trùng bằng cồn 70% hoặc dung dịch javen pha loãng rồi phơi khô.
Giày ủng, bánh xe và dụng cụ vận chuyển cũng cần vệ sinh trước khi sang khu vực khác. Có thể làm rãnh hoặc bờ để hạn chế nước từ vùng bệnh chảy sang luống khỏe.
Không đưa đất, giá thể hoặc cây giống từ khu bệnh sang nơi mới. Đất chậu từng có cây bệnh không nên tiếp tục dùng để trồng cây khác cùng họ.
Sau khi nhổ cây bệnh, có thể luân canh với cây không cùng họ như lúa, ngô, hành hoặc tỏi trong ít nhất vài vụ.
Đất có thể được cày xới, phơi nắng hoặc phủ nilon trong mùa nắng để nâng nhiệt lớp đất mặt. Đất chua có thể bón vôi theo nhu cầu để đưa pH về gần trung tính.
Đồng thời cần cải thiện thoát nước, lên luống cao và bổ sung chất hữu cơ đã hoai cùng chế phẩm vi sinh có lợi. Đây là biện pháp hỗ trợ, không thay thế việc loại bỏ nguồn bệnh.
Với chậu, cần bỏ giá thể cũ, rửa chậu bằng nước xà phòng, khử trùng và phơi khô trước khi sử dụng lại.
Hiện chưa có biện pháp loại bỏ hoàn toàn Fusarium khỏi đất nhiễm nặng. Vì vậy, cần kết hợp loại bỏ nguồn bệnh, luân canh, cải tạo đất, dùng giống sạch và giống kháng hoặc cây ghép gốc kháng nếu có điều kiện.
5. Phòng bệnh cho vụ mới
Phòng bệnh héo vàng cà chua hiệu quả hơn chữa bệnh vì khi cây đã héo, mạch dẫn thường bị tắc và khó cứu.
Nguyên tắc là giảm lượng nấm trong đất, hạn chế đưa nguồn nấm mới vào và giữ cây khỏe để giảm khả năng bị xâm nhiễm. Các biện pháp nên được thực hiện kết hợp.
5.1. Chọn giống kháng phù hợp, cây giống khỏe
Ưu tiên giống có ghi khả năng kháng hoặc chống chịu Fusarium. Với cà chua, một số giống lai có ký hiệu “F” hoặc “FF” cho khả năng kháng một hoặc hai nòi Fusarium, “V” kháng Verticillium và “N” kháng tuyến trùng.
Khả năng kháng thường chỉ áp dụng với một số nòi nấm nên giống kháng không đồng nghĩa miễn nhiễm hoàn toàn. Cần tiếp tục kết hợp các biện pháp phòng bệnh khác.
Nên chọn giống phù hợp với mùa vụ, đất và khí hậu. Với cà chua, dưa, có thể cân nhắc cây ghép trên gốc kháng khi đất nhiễm nặng, nhưng chi phí cao hơn và cần chọn nơi ghép uy tín.
Cây giống nên mua từ nơi ươm uy tín, có nguồn gốc rõ ràng. Không chọn cây có lá vàng, gốc thâm, rễ nâu hoặc còi cọc.
Cây khỏe cần có rễ trắng, nhiều rễ phụ, bầu giá thể ôm chặt và không có mùi hôi. Nếu tự ươm, nên dùng hạt giống sạch bệnh, giá thể mới hoặc đã xử lý và khay ươm được vệ sinh, khử trùng.
Khi trồng, tránh làm đứt rễ, trồng quá sâu hoặc chôn cổ rễ để bộ rễ có điều kiện phát triển khỏe.
5.2. Vệ sinh dụng cụ, quản lý đất và luân canh
Cuốc, xẻng, kéo cắt tỉa, dao ghép, xô và chậu cần được rửa sạch đất rồi khử trùng bằng cồn 70% hoặc dung dịch javen pha loãng trước khi sử dụng lại.
Nên chăm sóc, cắt tỉa cây khỏe trước rồi mới đến khu nghi bệnh. Dọn sạch rễ, gốc, lá rụng từ vụ trước và không đưa tàn dư bệnh vào phân compost.
Cần dùng nước tưới sạch, tránh nước chảy từ khu bệnh sang khu mới. Giày ủng, bánh xe và khay vận chuyển cũng cần được vệ sinh khi di chuyển giữa các khu vực.
Có thể cày xới, phơi đất và phủ nilon trong mùa nắng để giảm bớt mầm bệnh ở lớp đất mặt.
Đất quá chua nên được kiểm tra pH và bón vôi theo nhu cầu để đưa về gần trung tính. Cần lên luống cao, thoát nước tốt và tránh để đất nén chặt.
Bón cân đối, tránh thừa đạm, bổ sung đủ kali và canxi để cây cứng cáp, đồng thời chỉ sử dụng phân hữu cơ đã hoai mục.
Khi chăm sóc cần hạn chế làm tổn thương rễ, xới gốc nhẹ và kiểm soát tuyến trùng, côn trùng hại rễ.
Không trồng liên tiếp các cây dễ nhiễm trên cùng nền đất. Có thể luân canh với ngô, lúa, hành, tỏi hoặc cải trong ít nhất vài vụ.
Nếu đất nhiễm nặng, cần kéo dài thời gian luân canh và kết hợp xử lý đất vì bào tử vách dày có thể tồn tại nhiều năm.
5.3. Vai trò hỗ trợ của chế phẩm Trichoderma có chủng phù hợp
Trichoderma là nhóm nấm có lợi được sử dụng như biện pháp sinh học hỗ trợ phòng bệnh trong đất.
Nấm có lợi có thể cạnh tranh dinh dưỡng và không gian quanh rễ, ký sinh trực tiếp trên sợi của một số nấm bệnh, tiết enzym và chất kháng sinh làm suy yếu nấm bệnh.
Trong một số điều kiện, Trichoderma còn hỗ trợ kích thích rễ phát triển và tăng khả năng chống chịu của cây.
Hiệu quả phụ thuộc vào chủng như T. harzianum, T. viride, T. asperellum và mức độ phù hợp với cây, đất, nhiệt độ.
Nên chọn sản phẩm ghi rõ chủng, mật độ bào tử, hạn sử dụng và đăng ký hợp lệ. Chế phẩm nên được dùng sớm vào đất, giá thể, hố trồng hoặc bầu ươm trước khi trồng.
Đất cần có chất hữu cơ để nấm có lợi phát triển. Có thể kết hợp với phân hữu cơ hoai mục, giữ độ ẩm vừa phải và tránh đất quá khô hoặc úng.
Không nên dùng cùng lúc với thuốc diệt nấm hóa học vì có thể làm chết nấm có lợi. Nếu cần sử dụng, nên tuân thủ khoảng cách thời gian trên nhãn sản phẩm.
Trichoderma chỉ hỗ trợ giảm áp lực bệnh, không chữa cây đã nhiễm và không diệt sạch Fusarium trong đất. Vì vậy, cần kết hợp với giống kháng, luân canh, thoát nước và vệ sinh khu trồng.
Để hỗ trợ phòng bệnh héo vàng cà chua, Anh/Chị có thể tham khảo trichoderma plus humic SFARM với 4 chủng Trichoderma aureaviride, Trichoderma viride, Trichoderma koningii và Trichoderma harzianum. Sản phẩm giúp ức chế nấm bệnh, hỗ trợ kiểm soát tuyến trùng và bổ sung hệ vi sinh vật có lợi cho đất. Bên cạnh đó, Axit Humic góp phần tạo mùn, cải tạo đất bạc màu, thoái hóa, hỗ trợ bộ rễ phát triển khỏe và cây cà chua sinh trưởng tốt.
6. Vì sao không nên chờ cây héo nặng mới bổ sung vi sinh?
Vi sinh như Trichoderma có vai trò phòng ngừa và hỗ trợ, không phải biện pháp cứu cây khi Fusarium đã gây tổn thương nặng.
Khi cây vàng, héo và mạch chuyển nâu, nấm đã phát triển trong mạch dẫn, hệ thống dẫn nước bị tắc và bộ rễ suy yếu. Vi sinh chủ yếu sống trong đất và vùng rễ nên khó tác động đến nấm bên trong thân.
Nấm có lợi cũng cần thời gian từ vài ngày đến vài tuần để nảy mầm, sinh sản và phát triển quanh vùng rễ. Vì vậy, sử dụng khi cây còn khỏe sẽ tạo điều kiện để vi sinh phát triển trước khi nấm bệnh tấn công.
Khi cây héo nặng, rễ đã tổn thương, khả năng hút nước giảm và môi trường quanh rễ cũng kém thuận lợi hơn cho vi sinh phát triển.
Lúc này, lượng nấm bệnh và bào tử trong đất, tàn dư có thể đã tăng và tiếp tục lan sang cây khác qua nước tưới hoặc dụng cụ.
Với cây héo nặng, cần ưu tiên nhổ bỏ và xử lý đúng cách. Vi sinh nên được sử dụng cho cây còn khỏe xung quanh và nền đất chuẩn bị cho vụ sau.
Vi sinh có thể bổ sung trước khi trồng vào đất, giá thể, hố trồng hoặc bầu ươm. Sau khi cây bén rễ, có thể tiếp tục sử dụng định kỳ theo hướng dẫn trên nhãn.
Các thời điểm cây dễ stress như sau mưa kéo dài, thay đổi thời tiết, sau cắt tỉa hoặc giai đoạn nuôi trái cũng có thể bổ sung vi sinh.
Khi phát hiện những cây bệnh đầu tiên, cần nhổ bỏ cây bệnh và xử lý cây khỏe xung quanh để hỗ trợ hạn chế lây lan.
Cần lưu ý, vi sinh chỉ hỗ trợ giảm áp lực bệnh héo vàng cà chua, không chữa được cây đã héo nặng và không diệt sạch Fusarium trong đất. Hiệu quả còn phụ thuộc vào chủng, chất lượng sản phẩm, độ ẩm, pH và chất hữu cơ trong đất.
Xem thêm: Kỹ thuật trồng cà chua chuẩn chuyên gia, ra quả tươi tốt
Để cập nhật thêm nhiều kiến thức về dấu hiệu nhận biết bệnh, cách phòng ngừa và cách xử lý các bệnh cây cà chua, đừng quên theo dõi SFARM BLOG. Nếu cần bổ sung dinh dưỡng cho đất trồng, đừng quên tham khảo các dòng phân bón của SFARM để cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng.
